ses bilgisi kaçıncı sınıf konusu

Rencontre Avec Joe Black Film Complet. Bu dersimizde 9. Sınıf Ses Bilgisi ve Telaffuz konusunu detaylı bir şekilde inceleyeceğiz. Bu konu ile ilgili olarak dikkat etmeniz gereken bir husus şudur ki; aşağıda yer alan kavram bağlamı sizin mevcut ders müfredatından farklı olsa da ancak sitemizin anlatımımız daha kapsayıcı derse başlamadan önce 8. Sınıf konu anlatımları ile daha önce işlediğiniz konulara bakmak ve hafızanızı tazelemek Sınıf Ses Bilgisi ve Telaffuz konusunun sonunda aşağıdaki kazanımları elde edecek ve aşağıda yer alan soruların cevaplarına ulaşmanızı nedir? Ses uyumları nelerdir? Ses ile telaffuz arasındaki ilişki nasıl anlaşılır?Türkçe’de vurgu ve tonlama nasıl yapılır? Ses akışı ve ses terbiyesi nedir?Türkçedeki seslerin özellikleri nelerdir?Türkçedeki ses uyumlarının oluşumu nedir?Ses ve telaffuz ilişkisinin belirlenişi nasıl gerçekleştirilir?Vurguyla ilgili kurallar uygulanışı ifadenin gerektirdiği biçimde tonlama yapılışıSes akışını bozan durumlarSes terbiyesi ve konuşma biçiminin nasıl gerçekleştiğiKonu İçeriği1 Ses Türkçede Seslerin Ünlüler ve Ünlü Ünsüzler ve Türkçenin Başlıca Ses Özellikleri2 Türkçede Başlıca Ses Ünsüzlerle İlgili Ses Ünsüz Benzeşmesi Ünsüz Sertleşmesi / Ünsüz Uyumu Ünsüz Yumuşaması Değişimi Ünsüz Ünsüz Dudak Ünsüzlerinin Kaynaştırma Harfleri Koruyucu Ünsüzler Ek Ünsüz Göçüşmesi Yer Değiştirme, Metatez Ünlülerle İlgili Ses Ünlü Ünlü Ünlü Türemesi3 Telaffuz Söyleyiş Ses ve Seslerin Boğumlama ve Boğumlama Ek Asalak Ağır Kelime Cümle Anlam Duyuş TonlamasıSes bilgisi, dilsel seslerin öğelerini araştırır; araştırma alanı, konuşulan dildir. Akciğerlerden gelen havanın boğazda oluşturduğu titreşime ses denir. Ses, dilin işlevli en küçük birimidir. Harf ise sesin yazıdaki karşılığıdır. Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş bütününe alfabe denir. Ses bilgisinin inceleme alanları ses, harf, seslerin anlam ayırıcı özelliği, ünlüler, ünsüzler, ses dizimi, ünlü ve ünsüzlerle ilgili kurallar, sesler arasındaki etkileşimler, ses değişimleri, ses Seslerin SınıflandırılmasıDildeki sesleri gösteren ve alfabeyi oluşturan işaretlere harf denir. Yani harf, sesin yazıdaki karşılığıdır. Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş bütününe alfabe denir. Alfabede bulunan harflerin dilin her sesini temsil edebilmesi alfabesi, Lâtin harfleri esas alınarak Lâtin alfabesindeki “q”, “x” ve “w” harfleri alınmamış; bu alfabeye “ğ”, “i”, “ş” sesleri eklenmiştir. oluşturulmuştur. Türk alfabesinde 29 harf bulunmaktadır. Bunların 21 tanesi ünsüzleri, 8 tanesi de ünlüleri karşılar. Türk alfabesi, her ses için ayrı bir harf ve her harf için ayrı bir ses ilkesine göre düzenlenmiştir. Buna göre dilimiz, yazıldığı gibi okunan, okunduğu gibi yazılan bir Harflerin Yazımı A B C Ç D E F G Ğ H İ I J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y ZKüçük Harflerin Yazımı a b c ç d e f g ğ h i ı j k l m n o ö p r s ş t u ü v y zBir dilde bulunan sesler, o dilin ses dağarcığını oluşturur. Türkçenin ses dağarcığını da 29 ses oluşturur. Türk alfabesindeki harfler, gösterdikleri seslerin ağızdan çıkışına göre “ünlü sesli” ve “ünsüz sessiz” olmak üzere ikiye ve ÖzellikleriÜnlüler, ses yolunda bir engele uğramadan çıkan seslerdir. Bunlar tek başına okunur ve heceleri sekiz tane ünlü harf vardır a, e, ı, i, o, ö, u, üÜnlüler, söyleniş özelliğine, dilin ve ses yolunun aldığı biçimlere göre değişik özellikler gösterir– Kalın ünlüler a, o, u, ı, dilin geriye çekilmesiyle; ince ünlüler e, ö, ü, i, dilin ileri doğru itilmesiyle oluşur.– Dudaklar düz durumdayken çıkan ünlüler düz a, e, ı, i; toplanıp yuvarlaklaşmasıyla oluşan ünlülerse yuvarlak o, ö, u, ü ünlüdür.– Alt çenenin açık ve ağız boşluğunun geniş durumunda çıkan ünlüler geniş a, e, o, ö; alt çene az açık ve ağız boşluğu darken çıkan ünlüler de dar ı, i, u, ü UyumlarıTürkçede, ünlülerin kalınlık-incelik ve düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik durumuna göre iki çeşit ünlü uyumu Büyük Ünlü Uyumu Türkçe bir sözcükte ilk hecenin ünlüsü kalın ise a, ı, o, u, sonraki hecelerin ünlüsü de kalın a, ı, o, u; ilk hecedeki ünlü ince ise e, i, ö, ü, sonraki ünlüler de ince e, i, ö, ü olur. Bu özelliğe büyük ünlü uyumu Ünlülerin Özelliklerisa – vur – mak kalın – kalın – kalınbü – zül – mek ince – ince – İncegöl – ge – lik ince – ince – incedo – lay – lı kalın – kalın – kalın2 Küçük Ünlü Uyumu Ünlülerin düzlük-yuvarlaklık, darlık-genişlik bakımından uygunluğudur. Bu kurala göre; Türkçede düz ünlülerden a, e, ı, i sonra düz ünlüler a, e, ı, i gelir. Yuvarlak ünlülerden o, ö, u, ü sonra ya düz- geniş ünlüler a, e ya da dar-yuvarlak ünlüler u, ü gelir. Küçük ünlü uyumu aranırken heceler bir önceki heceye göre Ünlülerin Özelliklerige – ri – lim düz-geniş, düz-dar, düz-darbuğ – day – lı yuvarlak-dar, düz-geniş, düz-darkor – ku – luk yuvarlak-geniş, yuvarlak-dar, yuvarlak-daryö – ne – tim yuvarlak-geniş, düz-geniş, düz-darÜnsüzler ve ÖzellikleriÜnsüzler, ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslerdir. Bunlar ünlülerle birleşmedikçe yirmi bir ünsüz harf vardırÜnsüz Harflerb, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, I, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z– Türkçede ünsüzler, ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre sert ünsüz ses telleri titreşmeden oluşur ve yumuşak ünsüz ses tellerinin titreşmesiyle oluşur olmak üzere ikiye ayrılırSert Ünsüzler ç, f, h, k, p, s, ş, tYumuşak Ünsüzler b, c, d, g, ğ, j, I, m, n, r, v, y, z– Ünsüzlerin oluşumu sırasında ses yolu ya kapalıdır ya da dardır. Buna göre ünsüzler ikiye ayrılır 1 Sürekli Ünsüzler Ses yolunun daralma durumunda oluşan ünsüzlerdir. 2 Süreksiz Ünsüzler Ses yolunun kapalı durumunda oluşan Ünsüzler f, ğ, h, j, I, m, n, r, s, ş, v, y, zSüreksiz Ünsüzler b, c, ç, d, g, k, p, t– Bir ünsüzün boğumlanma ciğerlerden gelen havanın, ağız ve burundaki çeşitli nokta ve bölgelerde engellemeye uğrayarak ses olarak çıkması noktasına o ünsüzün çıkağı denir. Çıkak bakımından ünsüzler dörde ayrılırDudak Ünsüzleri b, f, m, p, vDiş Ünsüzleri c, ç, d, j, n, s, ş, t, zDamak Ünsüzleri g, ğ, k, I, r, yGırtlak Ünsüzleri hTürkçenin Başlıca Ses Özellikleri– Türkçe sözcükler büyük ve küçük ünlü uyumuna uyar. Ancak bu kurala uymayan çok az sayıda sözcük ve ekler kabuk, sabun, yağmur, hamur, samur, tavuk…– Türkçe sözcüklerde ilk heceden sonra ikinci üçüncü hecelerde o, ö ünlüsü balkon, doktor, atom, konsol, radyo, röportaj, römork…– Türkçede uzun ünlü cühela, nâme, âlim, âşık, ucûbe, heyûla, hâkim, kâmil…– Türkçede iki ünlü yan yana şiir, saat, faal, fiil, naat, kanaat, maalesef, teessüf, taaccüp…– Türkçe sözcüklerde f, h, j sesi faiz, efdal, efor, hakem, haber, jilet, jargon, ajanda, müjgân…– Türkçede c, ğ, I, m, n, r, v, z sesleri sözcüğün başında cennet, ğadab, lâhika, mâşuk, nur, ruhsat, vazife, zarafet…– Türkçede sözcük başında iki ünsüz yan yana spor, flüt, tren, plaket, trafik, kredi, kriter, prens, flama…– Türkçede sözcük kökünde aynı cinsten iki ünsüz yan yana cadde, şiddet, sıhhat, tasavvuf, millet, hürriyet, ciddi, hisse…– Türkçede sözcük sonunda b, d, c, g sesleri hitab, ferd, derd, Hac, miraç, ihraç, reng, ceng…– Türkçede, yabancı dillerden gelmiş “b, c, d, g” sesleriyle biten sözcüklerin bu sesleri “p, ç, t, k” seslerine hitap, ilaç, hariç, renk, cenk…Bu kural, karışıklığa yol açmaması için bazı sözcüklerde bitkiOd ateşSaç baş derisini kaplayan kıllarSac yassı demir-çelik ürünüHaç Hristiyanlığın sembolüHac İslam’ın şartlarından biri Türkçede Başlıca Ses OlaylarıÜnsüzlerle İlgili Ses OlaylarıÜnsüz Benzeşmesi Ünsüz Sertleşmesi / Ünsüz UyumuSert ünsüzlerden biriyle f, s, t, k, ç, ş, h, p biten bir sözcükten sonra yumuşak ünsüzle c, d, g başlayan bir ek gelirse ekin başındaki yumuşak ünsüzler ç, t, k şeklinde değişerek – cı – kitapçıkadayıf – cı – kadayıfçıbalık – cı – balıkçıbilmiş – cesine – bitmişçesinekülah – da – külahtaİzmit’ – den – İzmit’ten2014’ – de – 2014’teüret – gen – üretkenseç – gi – seçkiyetiş –gin – yetişkinÜnsüz Yumuşaması DeğişimiSüreksiz sert ünsüzlerden biriyle p, ç, t, k biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir ek gelirse süreksiz sert ünsüzler yumuşayarak b, c, d, g, ğ ye dönüşür,çorap –ı – çorabımatkap – ın – matkabınyargıç – a – yargıcailaç – ım – ilacımşerit – e – şeridegit- ip – gidipdenk – im – dengimyumak –ı – yumağıÜnsüz TüremesiBazı sözcüklerde, “olmak” veya “etmek” yardımcı eylemiyle birleşik eylem oluşturulduğunda ya da bu sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ünsüz türemesi + etmek – affetmekhis + etmek – hissetmekred + etmek – reddetmekhal + olmak – hallolmakzan – ımca – zannımcahat – ınızın – hattınızınÜnsüz Düşmesik ünsüzüyle biten bazı sözcükler -cık, -cik, -cuk, -cük, -cek, -cak, -I eklerinden birini aldığında, sondaki k ünsüzü – cık – ufacıktefek – cik – tefecikküçük -l – mek – küçülmekbüyük – cek – büyücekalçak – cık – alçacıkalçak -l – mak – alçalmakyüksek -l – mek – yükselmekDudak Ünsüzlerinin BenzeşmesiDudak ünsüzlerinden olan b, kendinden önce gelen diş ünsüzü olan n’yi, dudak ünsüzü olan m’ye – saklambaçdolanbaçlı – dolambaçlıtenbel – tembelsünbül – sümbültanbur – tamburpenbe – pembeKaynaştırma Harfleri Koruyucu ÜnsüzlerTürkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana bulunmadığından, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına y, ş, s, n kaynaştırma ünsüzlerinden biri – y – a durum ekinden önceoda – s –ı iyelik ekinden öncehırka – n – ın tamlayan ekinden öncesancı – y – ı durum ekinden önceyedi – ş – er üleştirme sayı sıfatı ekinden önceÜnlüyle biten bir sözcüğe idi, imiş, ise ek eylemleri, ile sözcüğü ve iken eki birleşik yazıldığı zaman araya y koruyucu ünsüzü girer ve bunların başındaki i sesleri + i – di – kalfaydıkalfa + i – miş – kalfaymışkalfa + i – se – kalfaysakalfa + i – le – kalfaylakalfa + i – ken – kalfaykenEk UlamaSözcüklerin sonundaki ünsüzlerin bir sonraki sözcüğün başındaki ünlülere ulanarak bağlanarak taş atarak denizlerimeHalka halka genişleyen anıların kaldıGirdin çıkmamak üzere dehlizlerimeBirden yaşamanın hızı azaldıÜnsüz Göçüşmesi Yer Değiştirme, MetatezBazı ünsüzlerin yer değiştirmesidir. Türkçede daha çok, r ve I ünsüzlerinin bulunduğu sözcüklerde, birinci hecenin sonundaki sesle, ikinci hecenin başındaki ses, birbirinin yerine geçer. Bu durum konuşma dilinde, daha çok da ağızlarda Yazımı / Göçüşme kirpik kiprikkibrit kirbitköprü körpütoprak torpakbayram baryamyanlış yalnışyalnız yanlızçömlek çölmekÜnlülerle İlgili Ses OlaylarıÜnlü DüşmesiSon hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldığında son hecedeki dar ünlü – um boynumizin – inizle izninizleşehir – e şehrehüzün – ümü hüznümüemir – iniz emrinizomuz – una omzunaağız – ından ağzındanBazı sözcükler yapım eki alırken ünlü kaybına – ılık ayrılıksızı – layan sızlayanileri – lemek ilerlemekyumurta – lamak yumurtlamakkıvır – ım kıvrımkavur – ulmak kavrulmakdevir – im devrimoyun – ayan oynayanuyu – gu uykuSon hecesinde dar ünlü bulunan bazı sözcüklerle “olmak” ve “etmek” yardımcı eylemiyle bileşik eylem oluşturulurken dar ünlü + etmek sabretmekemir + etmek emretmekkeşif + etmek keşfetmekhapis + olmak hapsolmakkayıt + olmak kaydolmakkayıp + olmak kaybolmakÖNEMLİ NOTBazı sözcüklerin birleşmesinde dar ünlülerin düştüğü + ata kaynatacuma + ertesi cumartesikahve + altı kahvaltıne + için niçinne + asıl nasılÜnlü DaralmasıTürkçede geniş ünlüyle a,e biten bir sözcük -yor eki aldığında o sözcüğün geniş ünlüsünü ı, i, u, ü ’ ye çevirerek – yor arıyorbulma – yor bulmuyorgözle – yor gözlüyorsula – yor suluyoriçme – yor içmiyorÜnlü Türemesi-cık, -cik eki alan bazı sözcüklerde ek ile sözcüğün arasında a, e, ı, i ünlülerinin türediği – cık azıcıkbir – cik biricikgenç – cik – gencecikdar – cık daracıkTelaffuz SöyleyişTelaffuz, en geniş anlamıyla konuşmayı sağlayan hareketlerin tümüdür. Dar anlamıyla dil seslerini çıkarma olayıdır. Telaffuz sırasında pek çok organ görev alır. Beyinle konuşmayı sağlayan organlar bir bütün olarak çalışır. Konuşma sırasında ses organlarının gırtlak, ses telleri, küçük dil, damak, dil, dişetleri, dudaklar, geniz vb. hepsi birden rol oynar. Bu organların hepsine birden konuşma aygıtı adı verilir. Ses için gerekli hava solunum organlarınca sağlanır. Soluk alıp verme sırasında da adeta bir körük gibi çalışan ciğerlere hava dolup boşalır. Bu sırada diyafram adı verilen kubbe biçimindeki kas demeti, göğüs kaslarını ve ciğerleri genişletip daraltır. Konuşma sırasında soluk borusu yoluyla ciğerlerden gelen hava gırtlaktaki ses tellerine çarpar ve onları titreştirir. Titreşen hava daha sonra sese ve Seslerin KullanımıKonuşmada seslerin özelliklerini bilmek, onları doğru ve güzel telaffuz etmek son derece önemlidir. Bu yüzden konuşurken dili, belirlenen amaç doğrultusunda kullanmak için çeşitli yöntemlere başvurulur. İnsanın kendisini ifade etmesi, çervesindekileri anlaması, onlarla duygu, düşünce, tasarım ve inançlarını paylaşması konuşma ile gerçekleşir. Ayrıca insan, üyesi olduğu toplumla konuşma aracılığıyla dil kurallarına bağlı ses akışıyla gerçekleşir. Ses akışını doğru etkili, yerinde kullanmak, konuşmayı güzelleştirir; iletişimin amacına ulaşmasını sağlar. Ses akışı hece, kelime, kelime grupları ve cümlelerde dil birliklerine yüklenen duygu değeriyle gerçekleşir. Zaten dil göstergelerinin bir yönü gösterilen olarak adlandırılan anlam değerlerinden, diğer yönü de gösteren durumundaki seslerden ve ses değerlerinden oluşur. Bu ses ve anlam birlikte vardır. Her anlam kendine özgü sesi, her ses de kendine özgü anlamı beraberinde getirir. Konuşma bu birlikteliğin sağlandığı ise bu etkinlikte dildeki sesleri anlama göre yorumlama becerisidir. Burada ses ve ses akışının önemi açıkça ortaya çıkar. Ses ve ses akışının yorumlanışı söyleyişe kişisellik kazandırır. Bunun için herkes söyleyişiyle kendi kimliğini, mizacını, kültürünü seslendirir denilse yeridir. Öyleyse sesin özellik ve değerlerinin tanınması, konuşan kişinin sesle ilgili kusurlarını düzeltmesi ve güzelleştirmesi üzerinde durmak ve Boğumlama KusurlarıBoğumlama, kelimelerin doğru ve anlaşılır bir biçimde seslendirilmesidir. Konuşan kişi kelimeleri dudaklarını, dilini ve çenesini gerektiği kadar oynatarak seslendirmelidir. Eksik ya da yetersiz boğumlama kelimelerin farklı ve yanlış anlaşılmasına yol açar. Çeşitli seslendirme kusurları nedeniyle söylenenler yeterince anlaşılamaz. Konuşmacı harfleri doğru telaffuz edemeyebilir veya konuşurken bazı heceleri yutabilir. Şimdi bu kusurları ve giderilme yöntemlerini öğrenelimGevşeklikSes organlarının genel tembelliğidir ve en çok karşılaşılan durumdur. Bu durum, konuşma sönüklüğüne yol açar. Gevşekliği gidermek için dişleriniz arasına bir kalem sıkıştırın ve aşağıdaki cümleleri hızla de bize biz derler, sizde bize ne derler?Şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, ortadaki su berber bir berbere bre berber gel beraber bir berber dükkânı açalım peyniri perhizli pireler teperlerse pireli peynirler de pır pır pervaz bu takatukaları takatukacıya götür. Takatukacı takatukaları takatuka- lamazsa takatukacıdan takatukaları takatukalatmadan al geri PelteklikBir harfin çıkarılamayarak bir diğeri ile değiştirilmesidir. Bu durum, dilin yeterince eğitilmemesinden, lehçelerin yapısından veya bazı dillerin fazla etkisinde kalmaktan kaynaklanabilir. Bu kusurda dil ucu ile konuşma egemendir. Türkçe üzerinde tespit edilen pelteklik türlerinden bazılarını örneklerle inceleyelimJ yerine Z kullanma şarJ-şarZ, Jilet-Zilet, Jöle-Zöle…Ş yerine S kullanma paŞâm-paSam, Şapka-Sapka, Şimdi-Simdi…C yerine J kullanma panCar-panJar, anCak-anJak, kuCak-kuJak…S yerine Ş kullanma Sana Söylüyorum-Şana Şöylüyorum…R yerine L kullanma biRader-biLader, meRhem-meLhem… yerine A kullanma kÂğıt-kAğıt, KemÂl-KemAl, lÂstik-IAstik…Yukarıdaki örneklerde ilk sözcüklerde belirtilen sesler çıkarılamadığından ikinci örneklerde belirtilen sesler onların yerine kullanılmaktadır. Bu seslerin çıkarılamaması durumunda bunların üzerinde uygun alıştırmaların sık sık yapılması hece üzerinde takılıp kalma, heceyi veya kelimeyi tekrarlama durumudur. Bu sorun en çok düşünce akışındaki duraklamadan kaynaklanır. Tutukluğu gidermek için herhangi bir metni önce yavaşça ve sonra hızlanarak ileri aşaması, söz söylerken birdenbire duraklama, çoğunlukla buna katılan yüz buruşturması ve gerilme hareketiyle hecelerin tekrarlanması. Kekeleme genellikle çocukluk döneminde oluşan bir konuşma bozukluğudur. Kekeleme beyin konuşma merkezinde mesaj akışında oluşan karışıklığın bir sonucudur ve çoğunlukla psikolojik bir gidermek için yapılabilecek bazı alıştırmalar– Bir metni okumayı yeni öğrenir gibi düşük hızda fakat yüksek sesle bol bol okumak– Metindeki belli cümleleri ezberleyerek tekrar tekrar seslendirmek– Metinde yer alan tekerlemeleri ısrarla doğru okumaya çalışmakAsalak SeslerBazı sesler veya kelimeler asalak olarak kelimelerin arasına takılır ve konuşmayı dinlenemez hale getirir. Asalak sesler veya kelimeler konuşmacının fikir netliği ve kendine güveni hakkında şüphe uyandırır. Konuşmanın kalitesini baltalar ve dinleyiciyi sıkar. Bu kapsamda ııı, eee, aaa, ooo, şey, yani, mesela, evet vb. ses veya kelimeler konuşma arasında sık sık veya gerekmediği halde kullanıldığında dinleyici rahatsız sırasında “S” ünsüzünün şiddetini abartmaktan ileri gelir. Dil üst dişlerin iç tarafına dayanıp hava dişlerin arasından sızarsa bu yanlış ortaya sırasında “R” sesini “ğ, I, y” seslerinden birisi gibi boğumlamadır. Bir başka deyişle “R” ünsüzünün boğazdan çıkarılmasıdır. Bu özellik Fransız fonetiğinde görülmektedir. Uzun yıllar yurt dışında yaşayan daha sonra yurda dönen kişilerde de gözlenen bir boğumlama biçimidir. Alıştırmalarla – bakıyoyum / bakıyoğum / bakıyolum neredesin – neyedesin / neğedesin / neledesinAtlamaKonuşurken bazı harfleri veya heceleri atlamak, söylememektir. Acelecilik ve konuşmaya önem vermeyişten – kitledimbir dakika – bir dakkakalk oradan – kalk ordannasılsınız – nassınızhanımefendi – hamfendiE> Boğumlama GecikmesiKişinin, sesleri yaşının gerektirdiği dil olgunluğu içinde ifade edememe BoğumlamaBu tip boğumlama bozukluğu olanlar, heceleri gereğinden fazla uzatarak konuşurlar. Uzatma çoğunlukla bir kelimenin bütün hecelerinde ve cümlenin de bütün kelimelerinde görülür. Dil ve konuşma bozukluğu türlerinden en az rastlanan ağır boğumlama, genellikle alışkanlık ve kötü örnek faktörlerine şehir merkeezinde meydaana gelen traafik kazaasında çok saayıda yaraalı olduuğu ve nitelikli bir söyleyiş, nitelikli bir seslendirme ile gerçekleşir. Söyleyişi güzelleştiren diğer öğeler; duraklama, ulama, vurgu ve konuşurken nefes alıp vermesi konuşmasını kısa bir süre duraklatır. Konuşmanın bu şekilde duraklatılmasına “duraklama” denir. Duraklama iyi bir konuşma için çok önemlidir. Duraklamasız bir konuşma ise telaffuzu ve anlaşılmayı olumsuz yazı dilinde noktalama işaretleriyle karşılanır. Bir metni okuyan kişi nefes molalarını noktalama işaretlerine denk getirir. Aşağıdaki cümleleri önce duraklamalara dikkat etmeden okuyup daha sonra duraklamalara, eğik çizgilerin bulunduğu yerlere, dikkat ederek okuduğumuzda, anlatılanların doğru anlaşılabilmesi için duraklamanın ne kadar önemli olduğunu anlarız. Metindeki tek çizgiler / kısa duraklama, çift çizgiler // uzun duraklama noktalarını gösterir. Çift çizgi ile kesilen yerde cümle sonra / her insan, / başarıya ulaşabilir. // Bunun için önce hedef belirlenmeli, / ardından bir çalışma planı yapılmalıdır. // Sonra bu plan çerçevesinde çalışmaya başlamalıdır. // İnsan, / planlı bir şekilde ve sürekli çalıştığında hedeflerine ulaşır. // Bu konuda söylenmiş güzel bir atasözümüz vardır // “Azmin elinden hiçbir şey kurtulmaz.//”Durak yerleri sadece düzyazılarda değil, şiirlerde de vardır. Durak yerleri aruz ölçüsüyle yazılmış şiirlerde aruz kalıplarıyla sağlanırken hece ölçüsüyle yazılmış şiirlerde hece sayısının eşitliği ile duraklıÜryan geldim gene / üryan giderimÖlmemeye elde / fermanım mı varAzrail gelmiş de / can talep eylerBenim can vermeye / dermanım mı var4+4+3 duraklıGöremedim / baharını / yazınıÇalamadım / curasını / sazınıÖzge yârin / nice çekem / nazınıGözlerimden / akan seller / inilerUlamaKonuşmada art arda gelen kelimelerden birincisinin sonundaki ünsüzün, ikincisinin başındaki ünlüye ses bakımından bir hece oluşturacak biçimde bağlanarak söylenmesidir. Ulama, yazıda gösterilmez; okurken ya da konuşurken dile birçok katkısı vardır. Her şeyden önce dili inceltir, konuşmaya akıcılık ve rahatlık verir. Kişinin rahat konuşmasını sağlar, anlatılanın an- ; aşılmasını kolaylaştırır. Dilin kendine özgü tınısını ortaya çıkarır. Ulama yapılmadığında okuma ya da konuşma kesik kesik olur. Ulama, bu durumu ortadan kaldırarak rahat bir okuma ve konuşma der ki ismim överlerAğu oldu yediğimiz şekerlerGüzel sever deyi isnad ederlerBenim Hak’tan özge sevdiğim mi varBu dizelerde altı çizili bölümler ulama yapılarak okunduğunda Ka-ra-coğ- lan, is-mi-mö-ver-ler, is-na-de-der-ler, Hak’-ta-nöz-ge, sözcükler arasındaki kesiklikten doğan zorlamalı okuyuşun ortadan kalktığı ve metin seslendirmede ulama yapılmaması gereken durumlar > vardır. Bu durumlarda ulama yapılmaması söyleyişi arasında noktalama işareti varsa ulama yapılmazÇok taze balıklarım var, almaz mısınız?Yolun açık olsun… elveda sevdiceğim!Yukarıdaki işaretli bölümlerde kelimelerden birincisi sessiz ile bitmiş, ikinci- ; si sesli ile başlamıştır. Ama bu kelimeler arasında bir noktalama işareti olduğu için ulama arasında ulama yapılması anlam karışıklığına yol açıyorsa ulama i yapılmazDün akşam çorbasını yeni taşınan komşumuzda tarihî bina, semtimizin ilk okul cümledeki “dün” içme eyleminin zamanını gösterir; içilen şey, “akşam çorbasıdır. “Dün” ile akşam arasında ulama yapılırsa içilen şey “dün akşam çorbası” cümledeki “ilk” sözcüğü “sırada birinci yeri alan” anlamındadır. “İl-ko- kul” şeklinde söylenirse okul türlerinden biri akla gelir; “lise” değil de “ilkokul” bu örneklerde olduğu gibi, anlam karışıklığının söz konusu olduğu du- i rumlarda ulama telaffuzu hecelerin arka arkaya söylenmesiyle oluşur. İşte bu söylenişte her hece aynı kuvvetle söylenmez. Kelimeler ve cümlelerin söylenişi dalgalı, inişli çıkışlı bir yol izler. Bu dalgalar, bu iniş çıkışlar ise bazı hecelerin diğerlerinden daha kuvvetli söylenmesi ile olur. Sözcükte kuvvetli söylenen hece üzerindeki baskıya vurgu adı verilir. Vurgu, söze anlam değeri katar, konuşmada ahenk sağlar, dinleyenin ilgisini çeker, anlamın kavranmasını kolaylaştırır ve duyguları VurgusuTürkçe kelimelerde vurgu genellikle son hecede balık, yumurta, deniz, çekingen, dolap, arkadaş…Sözcüklere ek eklendiğinde, vurgu son heceden bu eke balıkçılık, balıkçılar, balıkçılardan…Yer isimlerinde vurgu ilk veya orta Kayseri, İstanbul, Ümraniye, Denizli, Malatya…“-istan” eki ile biten yer isimlerinde vurgu Bulgaristan, Macaristan, Yunanistan, Tacikistan…Pekiştirme eki m, p, r, s alan sözcüklerde, pekiştirme ekinin dahil olduğu hece dümdüz, sapsarı, masmavi, tertemiz…Fiil olumsuzluk eki, vurguyu kendinden önceki heceye aktarırgelmemiş, konuşmayacak, bilmiyor, yazmasınlar…Birleşik sözcüklerde normalde iki vurgu bulunur ancak genelde ilk sözcükteki vurgu daha Çanakkale, Safranbolu, sivrisinek, kasımpatı…Cümle VurgusuVurgu, sadece kelimelerde değil, cümlelerde de yapılır. Çünkü cümlelerde de asıl anlatılmak istenen şey vurgulanır. Bu yüzden cümlelerde bazı kelime ya da sözler ötekilere göre daha baskılı vurgulanmak istenen söz, yargının tamamlandığı öğeye, yani yükleme yaklaştırılır.“Arkadaşım, Amerika’ya uçakla dün gitti.” cümlesinde vurgu zaman kavramı üzerindedir. Çünkü “dün” sözcüğü yükleme en yakın öğedir.“Arkadaşım, uçakla dün Amerika’ya gitti. ” cümlesinde ise yer kavramı Amerika, yükleme yaklaştırılarak vurgulanmıştır.“Arkadaşım, dün Amerika’ya uçakla gitti.” cümlesinde ise vasıta kavramı uçakla, yükleme yaklaştırılarak vurgulanmıştır.“Dün Amerika’ya uçakla arkadaşım gitti.” cümlesinde ise özne arkadaşım, yükleme yaklaştırılarak eki “mi” ile “de, ki” bağlaçları vurguyu kendinden önceki sözcüklere kaydırır.“Bu kol düğmelerini sen mi bana hediye etmiştin?” cümlesinde “mi” soru eki vurguyu kendinden önceki “sen” sözcüğüne çekmiştir.“Öğretmenim de bu kitabı yazın okumam için bana almış.” cümlesinde “Öğretmenim” sözcüğü cümlenin başında yer almasına rağmen “de” bağlacından dolayı vurguludur.“Kardelen ki baharı müjdeleyen nadide bir çiçektir.” cümlesinde “Kardelen” sözcüğü cümlenin başında yer almasına rağmen “ki” bağlacından dolayı anlamının “soru sözcükleri” ile sağlandığı cümlelerde vurgu, soru sözcüğünün kendisindedir.“Bu vazoyu kim masanın üzerine koymuş?” cümlesinde “kim” sözcüğü cümleye soru anlamı kattığı için ya da bir metni okurken sesin hep aynı düzeyde tutulması monotonluğa neden olur. Tek düzelikten kurtulmak için sesimizi cümlelerin anlam özelliğine ve duygu değerine göre alçaltıp yükseltmemiz, inceltip kalınlaştırmamız, sertleştirip yumuşatmamız gerekir. Bu şekilde sesin sürekli değişmesi, alçalıp yükselmesi, sertleşip yumuşamasına tonlama TonlamasıCümlenin kuruluşuna ve anlamına göre oluşan basit cümlelerde ses tonu önce yükselişe, sonra alçalışa önünden küçüçük bir dere birleşik cümlelerde ses tonu yükselişe geçer, yüksek sürer, sonra önünden, ilkbahar aylarında coştukça coşan, kışın ise genellikle buz tutan küçüçük bir dere anlamı taşıyan cümlelerde, ses tonu giderek yükselir, yüksekte giden son vapur ne zaman kalkacak acaba?Ünlem anlamı taşıyan cümlelerde ses tonu giderek giden son vapuru da kaçırdık, eyvahlar olsun!Bazen aynı cümle, değişik tonlamalar sayesinde farklı anlam boyutlarıyla karşımıza kabul etme “Dün sana öğrettiğim dersi ezberledin!”Şaşırma “Dün sana öğrettiğim dersi ezberledin!”Alay, küçümseme “Dün sana dersi ezberledin!”Duyuş TonlamasıBir metni anlamına ve duygu değerine göre seslendirmek için duyguları sezdirecek biçimde sesin birtakım dalgalanmaları, kıvrılmaları, yükselme – alçalmalarıyla yapılan tonlamaya “duyuş tonlaması” öğrencilerim; 9. Sınıf Ses Bilgisi ve Telaffuz konu anlatımı şimdilik bu kadar. 9. Sınıf Ses Bilgisi ve Telaffuz konusu hakkında tüm yanlış ve varsa eksiklikleri lütfen iletişim formu ile bize bildirin. Bu konu ile ilgili çıkmış soruları da içeren test çözmek isterseniz Türkçeci Mobil Uygulamasını denemek mobil uygulaması hakkında daha geniş bilgi için buraya tıklayabilirsiniz. Sözcük, dilin anlamlı en küçük parçasıdır. Sözcüğü meydana getiren ise belli bir harf kalıbına girmiş seslerdir. Ses bilgisi, ünlü harfler, ünsüz harfler, ünlü uyumları, büyük ünlü uyumu, küçük ünlü uyumu, ses olayları, ünsüz sertleşmesi, ünsüz yumuşaması, ses düşmesi. 5. Sınıf Ses Bilgisi Konu Anlatımı, Ses Bilgisi Konu Anlatımı, 5. sınıf Türkçe konu anlatımı, 5. sınıf Türkçe Ses Bilgisi ÜnlüSesli Harfler Ünsüz Sessiz Harfler Ses Olayları Ses Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşimdir. Harf Seslerin yazıdaki simgeleridir. Alfabe Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş hâlidir. Türkçede 8 ünlü sesli, 21 ünsüz sessiz olmak üzere toplam 29 harf vardır. ÜnlüSesli Harfler Dilimizde 8 tane ünlü harf vardır. Bu sesler ağzımızdan çıkış biçimlerine göre farklı özellikleri bulunmaktadır. Kalın harfler a , ı, o, u ince harfler e, i, ö, ü a, e, ı, i dudaklarımızın düz durumunda çıkan düz ünlülerdir. o, ö, u, ü dudaklarımızın yuvarlak durumunda çıkan yuvarlak ünlülerdir. a, e, o, ö geniş, ı, i, u, ü dar ünlülerdir. Ünlü Harflerle İlgili Temel Kurallar Türkçe sözcüklerde iki ünlü harf yan yan bulunmaz. İki ünlünün yan yana kullanıldığı sözcükler Türkçe Şiir, şair, daire, saat, tabiat… Türkçede ilk hecenin dışındaki hecelerde ”o,ö” ünlüleri bulunmaz. İlk hecenin dışında bu ünlüleri bulunduran sözcükler Türkçe Horoz, balkon, tiyatro, kamyon… Türkçede uzun ünlü yoktur. İçinde uzun ünlü bulunan sözcükleryabancı dilllerden dilimize Vâzife, câhil, millî, âşık Ünlü Uyumları Türkçede sesler bazı uyumlara göre bir araya gelir. Ünlü harflerin ”incelik – kalınlık” , ” düzlük-yuvarlaklık” , “darlık – genişlik” özellikleriyle oluşan uyuma ünlü uyumları denir. Büyük Ünlü Uyumu Kalınlık -İncelik Uyumu Türkçe bir sözcüğün ilk hecesinde kalın ünlü a, ı, o,u bulunuyorsa sonraki bütün hecelerde kalın ünlü; ilk hecede ince ünlü e,i,ö,ü bulunuyorsa sonraki hecelerde de ince ünlü bulunur. Buna büyük ünlü uyumu denir. Örnek adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb. Alıntı kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz ahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret vb. Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz açıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeli vb. -gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor ekleri büyük ünlü uyumuna uymaz akşam-leyin, bakla-­gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor vb. -daş -taş eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymaz din-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş vb. -ki aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymaz akşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldaki vb. Büyük ünlü uyumuna girmeyen kelimelere gelen ekler, kalınlık incelik bakımından son hecenin ünlüsüne uyar adalet-li, anne-si, kardeş-lik, meslektaş-ımız, şişman-lık vb. Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez idrak-i, meçhul-e, mentol-de, sembol-ler vb. Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alır alkol / alkolü, hakikat / hakikati, helal / helalimiz, idrak / idrakimiz, kabul / kabulü, kontrol / kontrolü, protokol / protokole, saat / saate, sadakat / sa­dakati, santral / santraller vb. Küçük Ünlü Uyumu Genişlik- Darlık Uyumu Türkçede bir kelimenin ilk hecesi eğer düz bir ünlü a, e, ı, i barındırıyorsa ondan sonraki hecelerde de düz ünlü; eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü bulunuyorsa ondan sonra gelen hecelerde ya dar-yuvarlak u,ü ya da düz-geniş ünlüler a,e bulunmasına “Küçük Ünlü Uyumu” kuralı denir. Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardır avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur vb. Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmaz aktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb. Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb. Bazı alıntı kelimelerde ekler bu uyuma girmez alkol-lü, kabul-ü, bandrol-lü, saat-lik vb. -ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar bugünkü, dünkü, öbürkü vb. Ünsüz Harfler Dilimizde 21 tane ünsüz harf vardır. b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z Ünsüz Harflerle İlgili Temel Kurallar1. Türkçe sözcüklerin köküde aynı ünsüz yan bulunmaz. Örnek madde, cennet, millet, şiddet, hürriyet… Türkçe sözcüklerin ilk hecelerinde iki ünsüz yan yana bulunmaz. Örnek spor, krtem, grup, plan, tren Türkçe sözcüklerin sonunda ” b, c, d, g” ünsüzleri bulunmaz. Anlam anlam karışıklığını önlemek için ”ad, sac, hac” gibi bazı sözcüklerde bu kurala uyulmaz. Ses Olayları Sözcükler ek alırken ya da birbirleriyle birleşirken bazı ses değişmelerine uğrar. Bu değişmelere ses olayları denir. Sözcükteki ses olaylarını doğru belirleyebilmek için sözcüğün kökü bulunup ekleri ayrılmalı ve sözcükte ne gibi ses değişiklikleri olduğuna bakılmalıdır. Örnek Dolaba baktın mı? Dolap – a ”p” harfi ”b” harfine dönüşmüştür Beni reddetti. Sepet -de ”d” harfi ” t” olmuştur Ünsüz SertleşmesiÜnsüz Benzeşmesi Bir sözcükte yan yana gelen ünsüzlerin sertlik – yumuşaklık yönünden uyumlu olmaları gerekir. Sonunda sert ünsüzlerden f, s, t,k, ç, ş, h, p biri bulunan sözcüklere yumuşak ünsüzlerden c, d, g biriyle başlayan bir ek getirildiğinde eklerin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek ”ç, t, k” ye dönüşür. Bu değişmeye ünsüz sertleşmesi denir. Örnek hedef + de hedefte ilaç + da ilaçta bas + gın baskın savaş + cı savaşçı bit + gin bitkin silah + da silahta yastık + da yastıkta çorap + dan çoraptan Sayılara ,özel isimlere ve kısaltmalara gelen eklerde de ünsüz sertleşmesi kuralına uyulur. Örnek 453 + de 1453’te Murat + da Murat’ta TÜBİTAK + da TÜBİTAK’ta Ünsüz Yumuşaması Sert ünsüzlerden p, ç, t, k biriyle biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar ve ” b, c, d, g, ğ” olur. Bu ses olayına ünsüz yumuşaması değişimi denir. Örnek kitap + ı kitabı topaç + ı topacı kağıt + ı kağıdı beşik + i beşiği Bazı tek heceli sözcüklerde ünsüz yumuşaması olmaz. top – u topu süt-üm sütüm tek-i teki ip-iniz ipiniz Bazı yabancı sözcülerde ünsüz yumuşaması olmaz hayat-ım hayatım millet-in milletin hukuk-u hukuku hürriyet-i hürriyeti Özel adlarda, söylerken yumuşama olur ama bu yumuşama yazarken gösterilmez. Gaziantep-in Gaziantep’in Tarık-a Tarık’a Ses Düşmesi Ünlü Düşmesi Hece Düşmesi Dilimizde ünlü düşmesi farklı nedenlerle gerçekleşir. * ikinci hecesinde dar ünlü ı, i, u, ü bulunan sözcüklerin birçoğuna ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Örnek Koyun Koynu Ömür Ömrü Hüküm Hükmü Fikir Fikri Beniz Benzi Ünsüz Düşmesi Dilimizde farklı nedenlerden dolayı ünlü düşmesi olur. Sonunda ’k’’ ünsüzü bulunan bazı sözcüklere ’-cik / cek’’ ekleri getirildiğinde sözcüğün sonundaki ’k’’ ünsüzü düşer. Örnek Çabuk -cak çabucak Bebek -cik bebecik Alçak -cık alçacık Ayak -cık ayacık Sonunda ’k’’ ünsüzü bulunan bazı sözcüklere ’-l’’ yapım eki getirildiğinde Sözcüğün sonundaki ’ k’’ ünsüzü düşer. Örnek Yüksek -l yükselmek Küçük -l küçülmek Ufak -l ufalmak Alçak -l alçalmak Ses Türemesi Ünlü Türemesi Tek heceli bazı sözcüklere ’-cık / -cik’’ eki getirildiğinde ortaya fazladan bir ünlü çıkar. Örnek Bir -cik biricik Genç -cik gencecik Öp -cük öpücük Gül -cük gülücük “m, p, r, s” ünsüzleriyle pekiştirme yapılırken bazı sözcüklerde ünlü türemesi olur. Örnek Yalnız yapayalnız Sağlam sapasağlam Gündüz güpegündüz Çevre çepeçevre Ünsüz Türemesi Dilimize Arapçadan giren bazı sözcüklerle birleşik sözcük oluştururken ünsüz türemesi olur. Örnek His etmek hissetmek Red etmek reddetmek Af olmak affolmak Hal olmak hallolmak Dilimizde bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde ünsüz türemesi olur. Örnek Sır -ım sırrım Hak -ın hakkın His -i hissi Af -ım affım Ünlü Daralması ’a, e’’ geniş ünlülerden biriyle biten sözcüklere ’yor’’ şimdiki zaman eki getirildiğinde bu geniş ünlüler daralır ve ’ı, i, u, ü’’ ye dönüşür. Buna ünlü daralması denir. Örnek Bekle -yor bekliyor Boya -yor boyuyor Atla -yor atlıyor ’-yor’’ ekinin dışında sadece demek ve yemek eylemlerinde ’y’’ kaynaştırma harfinin etkisiyle daralma olur. Örnek De-y-en diyen ye-y-ince yiyince De-y-ecek diyecek Sınıf Din Kültürü Ve Ahlak Bilgisi 32 Farz dosyası, 4. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Sunuları bölümünde 32 farz nelerdir ve açıklamaları?2 32 farzı gösterir misin?3 32 farzı kim belirledi?4 32 farz ve 54 farz Nelerdir?5 32 farzı bilmeyenin nikahı olur mu?6 Farz nedir kaça ayrılır?7 Imanın şartı 6 Nedir?32 farz nelerdir ve açıklamaları?32 farz çok önemlidir ve toplam 6 başlık altında incelenir. 32 farz, dinimizde yapılması gereken en temel farzlardan birisidir. 32 farz; İmanın şartları 6, İslam'ın şartları 5, Namazın farzları 12, Abdestin farzları 4, Guslün farzları 3 ve Teyemmümün farzları 2 olmak üzere toplamda 32 farzdan farzı gösterir misin?1- Yüzü yıkamak. 2-Elleri dirseklere kadar yıkamak. 3-Başın dörtte birini mesh etmek. 4-Ayakları topuklarla birlikte yıkamak….İftitah tekbiri. Kıyam. Kıraat. Rükû Secde. Kade-i 18, 202132 farzı kim belirledi?İbrâhim Hurrem'in 32 Farz Manzûmesi Çankırılı İbrahim Hurrem İslam Dininin temel farzlarını içeren 32 farzını anlattığı manzumesinde sıralama şu şekildedir İslam'ın şartı 5, imanın şartı 6, guslün şartı 3, abdestin şartı 4 ve namazın şartı 12 olup bunun 6'sı içinden 6'sı farz ve 54 farz Nelerdir?54 Farz Nelerdir, Hangileridir?Allahü teâlâyı bir bilip, Onu hiç unutmamak. … Helalinden yiyip vakit namaz nifastan ve cünüplükten rızkına, Allahü teâlânın kefil olduğuna temiz elbise tevekkül ederek farzı bilmeyenin nikahı olur mu?Her Müslümanın dinini doğru bir şekilde yaşayabilmesi için, kendisine lazım olan bilgileri öğrenmesi gerekir. Bununla birlikte 32 farzı bilmek, nikahın sahih olması için gerekli olan şartlardan olmadığından bunları bilemeyenlerin de nikahı nedir kaça ayrılır?Farz iki kısma ayrılır. Bu kısımlar farz-ı ayn ve farz-ı kifâye şeklinde olur. Bununla birlikte farzın, farz-ı kat'î ve farz-ı zannî şeklindeki kısımları da mevcuttur. Farz-ı ayn, mükellef olanlardan her birinin yapması gereken şartı 6 Nedir?*İmanın Şartları 6 altı tanedir. Bunlar sırasıyla; Allah'ın Varlığına ve Birliğine İman, Meleklere İman, Allah'ın Kitaplarına İman, Peygamberlere İman, Ahiret Gününe İman ve Kadere İman şeklindedir. 9. Sınıf Lise Dil Ve Anlatım Konuları ve ünitelere göre dağılımları, MEB Milli Eğitim Bakanlığı ’in güncellediği yeni müfredat doğrultusunda aşağıda ki tabloda verilmiştir ➡ Güncel 2021 2022 9. Sınıf Dil Ve Anlatım Konuları No Konular İLETİŞİM,DİL VE KULTUR İletişim İnsan, İletişim ve Dil Dil-Kültür İlişkisi DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE TÜRKÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ Dillerin Sınıflandırılması Türk Dilinin Tarihî Gelişimi ve Türkiye Türkçesi SES BİLGİSİ VE TELEFFUZ Türkçenin Ses Özellikleri Telaffuz Söyleyiş KELİME BİLGİSİ Kelimede Anlam ve Kavram Kelimelerin Farklı Anlamlarda Kullanımı Kelime Grupları CÜMLE BİLGİSİ Cümlede Anlamın Oluşumu Bildirdikleri Kiplere Göre Cümleler Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler PRAGRAF BİLGİSİ Anlatım Birimi Olarak Paragraf Paragrafta Yapı Paragrafta Anlam ve Ana Düşünce Paragrafta Düşünceyi Geliştirme Yolları Metin ve Paragraf 9. Sınıf Konuları ve Müfredatı 2021-2022 MEB Takdir Teşekkür Hesaplama ➡ ANADOLU LİSESİ HAFTALIK DERS ÇİZELGESİ ANADOLU LİSESİ HAFTALIK DERS ÇİZELGESİ DERSLER 9, 10, 11, 12, SINIF SINIF SINIF SINIF ORTAK DERSLER TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI 5 5 5 5 DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ 2 2 2 2 TARİH 2 2 2 – İNKILAP TARİHİ VE ATATÜRKÇÜLÜK – – – 2 Dil Ve Anlatım 2 2 – – MATEMATİK 6 6 – – FİZİK 2 2 – – KİMYA 2 2 – – BİYOLOJİ 2 2 – – FELSEFE – 2 2 – BİRİNCİ YABANCI DİL 4 4 4 4 İKİNCİ YABANCI DİL 2 2 2 2 BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR 2 2 2 2 GÖRSEL SANATLAR/MÜZİK 2 2 2 2 SAĞLIK BİLGİSİ VE TRAFİK KÜLTÜRÜ 1 – – – ORTAK DERS SAATİ TOPLAMI 34 35 21 19 SEÇMELİ DERSLER DİL VE ANLATIM TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI 2 – – 35 35 DİKSİYON VE HİTABET 1 – – 1 1 OSMANLI TÜRKÇESİ 3 2 2 2 2 MATEMATİK VE FEN BİLİMLERİ SEÇMELİ TEMEL MATEMATİK 2 – – 2 2 SEÇMELİ MATEMATİK 2 – – 6 6 SEÇMELİ FİZİK 2 – – 4 4 SEÇMELİ KİMYA 2 – – 4 4 SEÇMELİ BİYOLOJİ 2 – – 4 4 ASTRONOMİ VE UZAY BİLİMLERİ 1 12 12 12 12 MATEMATİK TARİHİ VE UYGULAMALARI 3 – 2 2 2 FEN BİLİMLERİ TARİHİ VE UYGULAMALARI 3 – 3 3 3 SOSYAL BİLİMLER SEÇMELİ TARİH 1 – – 24 24 TÜRK KÜLTÜR VE MEDENİYET TARİHİ 1 – – 24 24 İSLAM KÜLTÜR VE MEDENİYETİ 1 2 2 2 2 İSLAM BİLİM TARİHİ 1 – 2 2 2 ÇAĞDAŞ TÜRK VE DÜNYA TARİHİ 1 – – – 24 SEÇMELİ Dil Ve Anlatım 2 – – 24 24 PSİKOLOJİ 1 – – 2 2 SOSYOLOJİ 1 – – 2 2 MANTIK 1 – – 2 2 BİLGİ KURAMI 1 12 – – – DEMOKRASİ VE İNSAN HAKLARI 1 1 1 1 1 İŞLETME 1 – – 2 2 EKONOMİ 1 – – 2 2 GİRİŞİMCİLİK 1 – – 1 1 YÖNETİM BİLİMİ 1 – – 2 2 ULUSLARARASI İLİŞKİLER 1 – – 2 2 DİN, AHLAK VE DEĞERLER KUR’AN–I KERİM 4 2 2 2 2 PEYGAMBERİMİZİN HAYATI 4 2 2 2 2 TEMEL DİNÎ BİLGİLER 2 12 12 12 12 YABANCI DİLLER VE EDEBİYATI SEÇMELİ BİRİNCİ YABANCI DİL 4 24 24 210 210 İKİNCİ YABANCI DİL 4 24 24 24 24 YABANCI DİLLER EDEBİYATI 4 12 12 12 12 SPOR VE SOSYAL ETKİNLİK SEÇMELİ BEDEN EĞİTİMİ VE SPOR 4 2 2 2 2 SOSYAL ETKİNLİK 4 12 12 12 12 GÜZEL SANATLAR SEÇMELİ GÖRSEL SANATLAR 4 2 2 2 2 SEÇMELİ MÜZİK 4 2 2 2 2 SEÇMELİ SANAT TARİHİ 1 2 2 2 2 DRAMA 1 1 1 1 1 BİLİŞİM BİLGİSAYAR BİLİMİ 2 2 2 2 2 PROJE HAZIRLAMA 1 12 12 12 12 SEÇİLEBİLECEK DERS SAATİ SAYISI 5 4 18 20 REHBERLİK VE YÖNLENDİRME 1 1 1 1 TOPLAM DERS SAATİ 40 40 40 40 SES BİLGİSİ SES OLAYLARITÜM KONUSes*1-İşitme organımız tarafından algılanan titreşimlere “ses” denir.*2-Akciğerlerden gelen havanın ses yolunda oluşturduğu titreşime “ses” denir.*3-Ses, dilin işlevli en küçük yazıdaki karşılığına “harf” denir.*2-Harfler, sesleri karşılayan kullanılan tüm harflerin sıralanmış şekline “alfabe” denir.*2-Harflerin sistemli olarak yer aldığı tabloya “alfabe” denir.*3-Bir dildeki harflerin belirli bir sıraya dizilmiş bütününe “alfabe” Alfabesi*29 harften oluşur.*Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.*8 sesli ünlü harf a, e, ı, i, o, ö, u, ü*21 sessiz ünsüz harf b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z-BAZI GENEL KURALLAR*Türkçede ilk heceden sonraki hecelerde “o, ö” harfleri Operatör, Radyo*Türkçede kelime kökünde iki ünlü yan yana Taassup, Şair, Şiir, Fuar*Türkçe kelime kökünde aynı iki ünsüz yan yana Sıhhat*a-Kökeni Türkçe olan kelimelerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri anlam farkını belirtmek üzere ad, od, sac gibi birkaç kelimenin yazılışında bu kurala uyulmazad isim / at binek hayvanıod ateş / ot bitkisac yassı demir / saç kıl*b-Hac, şad, yâd gibi birkaç örnek dışında, alıntı kelimelerin özgün biçimlerinin sonlarında bulunan yumuşak ünsüzler sertleştirilerek kullanılırkitap banaSen-e > sana-ÜNLÜ DÜŞMESİSesli Düşmesi Hece Düşmesi Ünlü Aşınması Ses Düşmesi*Bazı kelimelerde, ek aldıklarında ya da bileşik kelime oluşturduklarında ünlü düşmesi görülürAğız / ağzıAkıl / aklıAlın / alnıBağır / bağrımBeniz / benziBeyin / beynimizBoyun / boynuBöğür / böğrümBurun / burnuEmir / emriGeniz / genziGöğüs / göğsünGönül / gönlünüzKarın / karnıKayın / kaynı Oğul / oğluSabır / sabrı Vakıf / vakfı -Çevir- / çevrilDevir- / devrilSavur- / savrul Kavur- / kavrul Sıyır- / sıyrık Ayır- / ayrıntı Uyu- / uyku-Sarı / sararmak Oyun / oynamak Yumurta / yumurtlamakSızı / sızlamak Koku / koklamakİleri / ilerlemek-Emir / emretmek Sabır / sabretmek Kahır / kahretmek Keşif / keşfetmek-Kahve altı – Kahvaltı Pazar ertesi – Pazartesi Cuma ertesi – Cumartesi Kayın ana – Kaynana Ne asıl – Nasıl Ne için – NiçinSütlü aş – SütlaçNot “İçeri, dışarı, ileri, şura, bura, ora, yukarı, aşağı” gibi sözler ek aldıklarında sonlarında bulunan ünlüler düşmezİçerde > Yanlış Doğrusu > içerideDışardan > Yanlış Doğrusu > dışarıdanİlerde > Yanlış Doğrusu > ilerideŞurda > Yanlış Doğrusu > şuradaBurda > Yanlış Doğrusu > buradaOrda > Yanlış Doğrusu > oradaYukarda > Yanlış Doğrusu > yukarıdaAşağda > Yanlış Doğrusu > aşağıdaNot Ünlüyle başlayan ek aldıklarında vurgusuz orta hecesindeki dar ünlüsü düşen kelimelerle oluşturulan ikilemelerde ikinci kelimenin dar ünlüsü düşmezAğız ağızaBurun burunaKoyun koyunaOmuz omuzaDevirden devireNesilden nesileOğuldan oğulaŞehirden şehireNot “iken, idi, imiş, ise” ek eylemleri bitişik yazılırken ünlü düşmesi yaşanırGidecekti / gidecek idiYazıyormuş / yazıyor imişNot “ile” sözcüğü bitişik yazıldığı durumlarda ünlü düşmesi yaşanabilirBizimle / bizim ileArabayla / araba ile-ÜNLÜ TÜREMESİSesli Türemesi Ses Türemesi*Bazen bir sözcükle, bir ek yan yana gelirken sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu olaya ünlü türemesi / azıcık Genç-cik / gencecik Dar-cık / daracıkBir-cik / biricik Gül-cük / gülücük Öp-cük / öpücükNot Pekiştirme yapılırken de ünlü türediği / yapayalnızSap-sağlam / sapasağlam-ÜNSÜZLERİN NİTELİKLERİSESSİZ HARFLERİN NİTELİKLERİ*Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.*Dilimizde yirmi bir ünsüz vardırb, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z*Ünsüzler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre iki gruba ayrılır1. Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlereyumuşak ötümlü, tonlu ün­süzler adı verilirb, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z2. Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzleresert ötümsüz, tonsuz ünsüzler denirç, f, h, k, p, s, ş, tSert Ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p fıstıkçı şahapSüreksiz Sert Ünsüzler k, t, ç, p ketçap- ÜNSÜZ SESSİZ UYUMU*Dilimizde sert ünsüzle biten kelimeler sert ünsüzle başlayan ekler alıraç-tı, aş-çı, bak-tım, bas-kı, çiçek-ten, düş-kün, geç-tim, ipek-çi, seç-kin, seç-ti, süt-çü*Yumuşak ünsüzle biten kelimeler ise yumuşak ünsüzle başlayan ekler alıral-dı, an-dı, bil-gi, del-gi, göz-cü, ver-di, yol-da-ÜNSÜZ BENZEŞMESİSessiz Benzeşmesi Sert Ünsüz Benzeşmesi Ünsüz Sertleşmesi*Türkçe kurallara göre; sert ünsüz bir harften fıstıkçı şahap sonra ünsüzle başlayan bir ek gelecekse, ekin başındaki ünsüz “sert ünsüze” à seçkinSus-gun à suskun Kitap-da à kitapta Toprak-dan à topraktanÇalış-dı à çalıştı Çalış-gan à çalışkanSimit-ci à simitçiKüs-dü à küstü4-de à 4’teNot Bu kurala uyulmaması aynı zamanda yazım yanlışı kabul “-cağız” ve “-gen” ekleri bu kurala > DoğruÜçgen > DoğruEK BİLGİDudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi*Türkçede "n" ünsüzü ile biten bir heceden sonra "b" ile başlayan bir hece gelmez.*Bu durumlarda dudak ünsüzlerinden "b" sesi kendisinden önceki "n" sesini "m" sesine > saklambaç Dolanbaç > dolambaç Kanbur > kamburCanbaz > cambaz Sünbül > sümbül Çarşanba > çarşambaCınbız > cımbız Çenber > çember Konposto > komposto-SERT ÜNSÜZ YUMUŞAMASISert Sessiz Yumuşaması Ünsüz Değişimi* “p,ç,t,k” harfleri ile biten bir kelimeden sonra ünlü ile başlayan bir ek getirilirse; “p,ç,t,k” harfleri “b,c,d,g,ğ” ye / yurdu Kanat-ı / kanadı Bilek-i / bileği Renk-i / rengiGüç-ü / gücü Kitap-ı / kitabı Ağaç-a / ağaca Kap-a / kabasebep / sebebi, bant / bandı, bent / bendi, cilt / cildi, etüt / etüdü, metot / metodu, standart / standardı, ahenk / ahengi, hevenk / hevengi, kelep / kelebi,kazanç / kazancı, geçit / geçidi, başak / başağı, bıçak / bıçağıUYARI Sonlarındaki ünsüzleri yumuşamayan kelimeler de vardırAnıt / anıtıBulut / bulutuKanıt / kanıtıÖlçüt / ölçütüAhlak / ahlakınCumhuriyet / cumhuriyeteDevlet / devletiMillet / milletiEvrak / evrakıHukuk / hukukuİttifak / ittifakaPaket / paketiSepet / sepetiŞefkat / ŞefkatinizTank / tankıTaşıt / taşıtıAnlat / anlatımYanıt / yanıtıNot Tek heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri iki ünlü arasında korunurak / akı, at / atı, bük / bükü, ek / eki, et / eti, göç / göçü, ip / ipi, kaç / kaçıncı, kök / kökü, ok / oku, ot / otu, saç / saçı, sap / sapı, suç / suçu, süt / sütü, şart / şartıUYARI Tek heceli olduğu hâlde sonlarındaki ünsüzleri yumuşayan kelimeler de vardırbut / budu, dip / dibi, gök / göğü, kap / kabı, kurt / kurdu, uç / ucu, yurt / yurduNot Özel isimlerde, bu kural, yazı dilinde / Tokat’ı-ÜNSÜZ DÜŞMESİSessiz Düşmesi Ünsüz Aşınması Ses Düşmesi* “ -k ” ile biten bazı sözcükler ek aldıklarında “ -k ” sesi düşerKüçük-cük / küçücük Yumuşak-cık / yumuşacıkYüksek-l-mek / yükselmek Alçak-l-mak / alçalmakÇabuk / çabucak Ufak / ufalmak Kalk-dır / kaldırMinik-cik / minicik Seyrek-el / seyrelmekNot Bazı bileşik sözcüklerin oluşumunda ünsüz düşmesi meydana / üsteğmenAst-teğmen / asteğmenEK Ad-daş / adaş-ÜNSÜZ TÜREMESİSessiz Türemesi Ses Türemesi*Arapçadan dilimize giren ve özgün biçimlerinde sonunda ikiz ünsüz bulunan kelimeler Türkçede tek ünsüzle kullanılır. Bu kelimeler ünlüyle başlayan ek veya yardımcı fiille kullanıldıklarında sondaki ünsüz ikizleşirHak-ı / hakkıHis-i / hissiRet-i / reddiŞer-i / şerriTıp-ı / tıbbıZam-ı / zammıZan-ı / zannıAf / affetmekHis / hissetmekZan / zannetmekHal / hallolmak Not Bileşik fiiller oluşurken ses düşmesi ya da ses türemesi yaşanıyorsa, sözcükler mutlaka bitişik HARFLERİKoruyucu Ünsüzler Y,Ş,S,N YAŞASIN*Türkçede iki ünlü yan yana gelmediği için, ünlü ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek getirileceği zaman araya kaynaştırma harfleri y,ş,s,n Su-y-u İki-ş-er Yedi-ş-erBaba-s-ı Kuzu-s-u O-n-uBu-n-a Araba-n-ınNot Kaynaştırma harflerinin iki ünlü arasında olmadan da kullanımı Aşağıdaki sözcüklerde kaynaştırma ünsüzü kolun – a-ULAMA*Ünsüzle biten bir sözcükten sonra, ünlüyle başlayan bir sözcük gelmesiyle Araya virgül gelmesi halinde ulama eve gitti. Ulama yoktur.-ÜNLÜ UYUMLARIBÜYÜK ÜNLÜ UYUMU Kalınlık-İncelik*1-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf kalın ise,diğer hecelerdeki ünlüler de kalın olmalıdır.*2-Bir sözcükte, ilk hecedeki ünlü harf ince ise,diğer hecelerdeki ünlüler de ince ı, o, u > a, ı, o, u ya da e, i, ö, ü > e, i, ö, üadım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıçTürkiye, beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzükNot *Büyük ünlü uyumuna aykırı olan Türkçe sözcükler de vardır.*Bazı Türkçe sözcükler, zamanla ses değişikliğine uğrayarak büyük ünlü uyumu dışına à Anne Karındaş à KardeşAlma à Elmakangı → hangidahi, hani, inanmak, şişmanNot Alıntı yabancı dillerden dilimize giren sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmazahenk, badem, ceylan, çiroz, dükkân, fidan, gazete, hamsi, kestane, limon, model, nişasta, otomatik, pehlivan, selam, tiyatro, viraj, ziyaret, telefon, sinema, şikayet, mektup, istasyonNot Bitişik yazılan birleşik sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmazaçıkgöz, bilgisayar, çekyat, hanımeliNot Tek heceli sözcüklerde büyük ünlü uyumu “-gil, -ken, -leyin, -mtırak, -yor” ekleri büyük ünlü uyumuna uymazakşam-leyin, bakla-gil-ler, çalışır-ken, ekşi-mtırak, yürü-yor “-daş -taş” eki bazı kelimelerde büyük ünlü uyumuna uymazdin-daş, gönül-daş, meslek-taş, ülkü-daş “-ki” aitlik eki büyük ünlü uyumuna uymazakşamki, duvardaki, karşıki, onunki, yarınki, yoldakiNot Son ünlüleri kalın sıradan olmasına karşın son sesleri ince söylenen bazı alıntı kelimeler ince ünlülü ekler alıralkol/alkolü, hakikat/hakikati, helal/helalimiz, idrak/idrakimiz, kabul/kabulü, kontrol/kontrolü, protokol/protokole, saat/saate, sadakat/sadakati, santral/santraller-KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU Düzlük – YuvarlaklıkKural-1 Bir sözcükte, önceki hecede düz ünlü harf varsa, sonraki hecede de düz ünlü e, ı, i à a, e, ı, iKural-2 Önceki hecede yuvarlak ünlü harf varsa, sonraki hecede;ya dar-yuvarlak,ya da düz-geniş ünlü ö, u, ü à ya “a,e” ya da “u,ü”Önemli Not*Küçük ünlü uyumunda hece hece ilerlemek esastır.*Bir başa, bir sona bakılmaz.*Yani sözcüğün ilk ünlüsüyle son ünlüsü > u’dan sonra a, a’dan sonra ı > o’dan sonra a, a’dan sonra ı örneklerGelenek, eskimiş, izleyici, kayalık, umutsuz, üzüntü, sulak, köpek, anlaşmalı, bilek, çilek, ısırmak, ılıklaşmak, kayıkçı, seslenmek, yeşil; boyunduruk, börekçi, çocuk, güreşmek, ocakçı, odun, özlemek, sürmek, vurmak, yoklamak, yorgunluk, yumurta, yüreksizNot Küçük ünlü uyumuna aykırı Türkçe kelimeler de vardıravuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmurNot Küçük ünlü uyumu, alıntı kelimelerde aranmazaktör, alkol, bandrol, daktilo, kabul, doktor, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakurNot “-yor” eki küçük ünlü uyumunu “-ki” aitlik eki küçük ünlü uyumunu bozar.*Yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyarbugünkü, dünkü, öbürkü içinde bir hecenin, cümle içinde bir sözcük ya da sözcük grubunun diğerlerine göre daha baskılı, kuvvetli söylenmesine “vurgu” denir.*2-Sözcüklerde ve sözcük öbeklerinde bazı hecelerin, cümlenin bütününde de bazı sözcüklerin diğerlerine göre daha yüksek tonda seslendirilmesine “vurgu” VURGUSU*Sözcüğü oluşturan hecelerden birinin diğerlerine göre daha baskılı söylenmesine sözcük vurgusu Türkçe sözcüklerde vurgu genelde son çocuk, büyük, yakınNot Coğrafi isimlerde vurgu genelde ilk hecede Bazı zarflarda ve bağlaçlarda vurgu ilk sonra, şimdi, şöyle, ayrıca, belki, yahut, yalnızNot Pekiştirilmiş sözcüklerde ve ünlemlerde vurgu ilk yemyeşil, simsiyahaferin, maşallah, eyvahNot Olumsuzluk eki -ma / -me vurguyu kendinden önceki heceye “ki, de” bağlaçları ve “mi” soru eki vurguyu kendinden önceki sözcüklere mi?Okudun mu?Evimiz de….Kardeşim de…Çalışmadım kiGörmedi kiNot Sözcük ek aldıkça, vurgu son eke doğru

ses bilgisi kaçıncı sınıf konusu